Na tytułowy „fundusz korkowy” gminy składają się dochody z opłat od przedsiębiorców za korzystanie z wydanych zezwoleń na detaliczną sprzedaż napojów alkoholowych. Te pieniądze muszą być wykorzystywane wyłącznie na realizację gminnych programów profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych oraz przeciwdziałania narkomanii, a także zadań placówek wsparcia dziennego.

Takie działania mogą być powierzane licznym podmiotom publicznym (np. instytucje kultury, służba zdrowia) oraz niepublicznym (ngo).

Prawidłowe wydatkowanie tych pieniędzy budzi w praktyce wiele pytań i problemów. Przydatne są w tym zakresie Rekomendacje wydawane co roku przez Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. Sprawdziłem dla Was, jakie szeroko pojęte działania kulturalne KCPU poleca realizować w 2026 r. z „funduszu korkowego”, a których odradza.

Działania kulturalne z „funduszu korkowego” – dobre praktyki

• Centra Integracji Społecznej – KCPU rekomenduje organizowanie dla podopiecznych CIS m.in. zajęć z zakresu praw i obowiązków obywatelskich, szkoleń zawodowych, wycieczek integracyjnych oraz „wyjść kulturalnych, sportowych, edukacyjnych” (s. 100).
• Rozwój oferty placówek wsparcia dziennego w kierunku działań animacyjnych, socjoterapeutycznych, warsztatów, wycieczek, pracy podwórkowej (s. 42–43).
• Partyworking – czyli forma pracy środowiskowej, wykonywanej w miejscach rekreacji i wypoczynku dzieci i młodzieży, np. w klubach, dyskotekach, podczas festiwali muzycznych (s. 68).
• Edukacja publiczna w zakresie profilaktyki uzależnień, która powinna obejmować np. wydawanie biuletynu, dodatku do gazety lub stałej w niej rubryce, bloku informacyjnego w lokalnych mediach czy redagowanie strony internetowej poświęconej danej tematyce, a także inne, systematyczne działania edukacyjne, jak narady, konferencje, szkolenia, kampanie, broszury, ulotki, plakaty, strony internetowe (s. 76–77).
• Edukacja publiczna o uzależnieniach behawioralnych – KCPU poszerza w tym przypadku zakres sugerowanych działań o publikowanie podcastów, a także angażowania osób znanych w lokalnej społeczności, tj. sportowców i artystów w celu „uzyskania większej skuteczności oddziaływań” (s. 90). Co ciekawe, takich działań nie poleca w przypadku przeciwdziałania uzależnieniom od substancji.

Działania kulturalne z „funduszu korkowego” – czego KCPU nie rekomenduje

• „Teatry profilaktyczne” czyli profilaktyka uniwersalna, selektywna i wskazująca w formie spektakli teatralnych, koncertów, spotkań z udziałem znanych osób, które mają opowiadać o problemach związanych z używaniem alkoholu i innych substancji psychoaktywnych (s. 72).
• Półkolonie, wycieczki i wyjazdy, zawody sportowe, wydarzenia typu „ferie w mieście”, jeżeli są skierowane do całej populacji dzieci i młodzieży (s. 48).
• Finansowanie typowych świetlic szkolnych lub wiejskich (s. 48).
• Działania obejmujące wyłącznie alternatywne formy spędzania czasu wolnego – jak uważa KCPU „wszelkie działania polegające na organizowaniu dzieciom i młodzieży czasu wolnego np. kółko fotograficzne lub taneczne nie wpływają na ograniczenie podejmowania zachowań ryzykownych. Zagospodarowania czasu wolnego nie można traktować jako skutecznej strategii profilaktycznej (nazywa się ją strategią uzupełniającą). Oznacza to, że stosowane samodzielnie, nie wpływa skutecznie na ograniczenie czy eliminację danego zachowania ryzykownego” (s. 73, 88).
• Pikniki i festyny – zdaniem KCPU „programy środowiskowe nie powinny być utożsamiane z piknikami i festynami, podczas których działania profilaktyczne stanowią mały, często uboczny element oferty rozrywkowej, rekreacyjnej, sportowej czy muzycznej. Jeżeli samorząd decyduje się na włączenie działań profilaktycznych w tego typu wydarzenie, rekomenduje się finansowanie jedynie kosztów ściśle związanych z profilaktyką” (s. 87). Od siebie dodam, że mogą to być koszty w szczególności druku materiałów informacyjnych, czy wynagrodzenia dla eksperta/trenera, który poprowadzi w ramach wydarzenia np. szkolenie. W świetle omawianych Rekomendacji gmina nie powinna natomiast wynagrodzić z funduszu korkowego muzyków, którzy uświetnili np. lokalny festyn.
• (Do)finansowanie budowy obiektów sportowych, rekreacyjnych, kulturalnych, ani działalności podmiotów zajmujących się kulturą fizyczną (s. 114).
• (Do)finansowanie oferty różnych aktywności dla mieszkańców – jak wskazuje KCPU: „wszelkiego rodzaju aktywności, jak np. kluby, orkiestry, kółka zainteresowań, działalność bibliotek, powinny być finansowane z innych środków. Choć osoby prowadzące takie miejsca mogą być dobrymi partnerami w prowadzeniu działalności profilaktyczno-edukacyjnej, to jednak nie powinno się dofinansowywać całej oferty działań danej jednostki/organizacji, która wykracza poza działalność profilaktyczno-edukacyjną” (s. 115).

Może zainteresować Cię również artykuł pt. „Pracownicy kultury i nauki w Zespole Interdyscyplinarnym ds. Przemocy Domowej„.

Mariusz Kusion