Graffiti i kara

Zarząd Budynków Komunalnych w Krakowie wygrał przed sądem sprawę przeciwko autorowi charakterystycznych tagów, które przez lata malował na krakowskich kamienicach i innych budynkach. Sąd nakazał grafficiarzowi zwrócić ZBK kwotę ponad tysiąca złotych tytułem kosztów usunięcia graffiti oraz pokryć koszty postępowania sądowego.

Sąd wskazał w uzasadnieniu, że tego rodzaju działania godzą w dobro wspólne, estetykę miasta i zabytki. Zaznaczył również, że niszczenie cudzego mienia należy traktować jako akt wandalizmu o wysokiej szkodliwości społecznej, a brak odpowiedzialności byłby sprzeczny z poczuciem sprawiedliwości.

Grafficiarz jest od dawna dobrze znany władzom miasta. Wcześniejsze próby „wymierzenia mu sprawiedliwości” nie doprowadziły jednak do skazania.

Graffiti na budynkach: czyny (nie)popełnione

Tymoteusz P., mieszkaniec Poznania, znany pod pseudonimem Sicoer, odwiedzał Kraków na gościnne występy od 2014 r. Malował nocami swój charakterystyczny podpis na samochodach, kamienicach, bramach, przejściach podziemnych i innych budynkach, w tym zabytkowych. Swoją twórczością chwalił się następnie w internecie. W czerwcu 2015 r. został zatrzymany przez krakowskich policjantów tuż po przyjeździe do miasta. Miał ze sobą farby w sprayu i zeszyty z projektami graffiti.

Prokuratura postawiła mu kilkadziesiąt zarzutów dotyczących zniszczenia mienia, głównie kamienic w centrum miasta (art. 288 k.k.) oraz zabytków (art. 108 ustawy o ochronie zabytków). Grozi za to kara odpowiednio do 5 i do 8 lat pozbawienia wolności.

Proces karny zakończył się po niemal dziewięciu latach. Sąd zmienił kwalifikację części zarzucanych czynów na wykroczenia i stwierdził, że… uległy przedawnieniu. W sprawie innych zarzutów umorzono postępowanie, argumentując, że brakowało wymaganych wniosków o ściganie od właścicieli budynków. Sicoer nie poniósł więc odpowiedzialności karnej. ZBK zapowiedział wtedy, że wstąpi na drogę cywilną, aby odzyskać od grafficiarza koszty usuwania jego malunków. Lipcowy wyrok z 2026 r. stanowi tego efekt. Orzeczenie nie jest jednak prawomocne, więc strony mogą wnieść od niego apelację.

Będę śledził tę sprawę. Tymczasem sprawdźmy, jakie kary grożą grafficiarzom.

Graffiti a prawo karne

Ludzie od zawsze zostawiali po sobie znaki graficzne w różnych nieoczekiwanych miejscach. W czasach górnego paleolitu, czyli około 40 tysięcy lat p.n.e., pokrywali sklepienia jaskiń malunkami z farb pochodzenia naturalnego. W antycznym Egipcie oznaczano swoim imieniem ściany świątyń i drobne elementy konstrukcyjne, np. kolosy Memnona. W korytarzu jednej z piramid zachował się napis z życzeniem/zaklęciem jego autora, który chciał zostać znanym śpiewakiem… Ten tekst sprzed blisko 3 tysięcy lat brzmi, jakby został wykonany wczoraj. Natomiast w starożytnym Rzymie często pisano na murach miast zaklęcia, wróżby, groźby, slogany wyborcze czy epitafia, czyli sgraffiti.

Jak współcześnie prawo radzi sobie z grafficiarzami? Graffiti, wykonywane przy użyciu bardzo różnych technik i umieszczane nielegalnie w przestrzeni publicznej, jest oceniane przez jednych jako akt wandalizmu, przez innych jako forma sztuki.

W tym temacie najczęściej przypominane są następujące przepisy:

• art. 63a § 1 Kodeksu wykroczeń: „kto umieszcza w miejscu publicznym do tego nieprzeznaczonym ogłoszenie, plakat, afisz, apel, ulotkę, napis lub rysunek albo wystawia je na widok publiczny w innym miejscu bez zgody zarządzającego tym miejscem, podlega karze ograniczenia wolności albo grzywny. Podżeganie i pomocnictwo są karalne. W razie popełnienia wykroczenia można orzec przepadek przedmiotów służących lub przeznaczonych do popełnienia wykroczenia, choćby nie stanowiły własności sprawcy, oraz nawiązkę w wysokości do 1500 złotych lub obowiązek przywrócenia do stanu poprzedniego”.
• Jeżeli konsekwencją umieszczenia nielegalnego graffiti jest zniszczenie lub uszkodzenie mienia, kwalifikowanie takiego czynu jako przestępstwa (art. 288 k.k.) albo wykroczenia (art. 124 k.w.) zależy od wysokości szkody majątkowej, której granicę określono na 800 zł.
• art. 294 § 2 k.k., gdy sprawca zniszczył, uszkodził lub uczynił niezdatnym do użytku tzw. dobro o szczególnym znaczeniu dla kultury, w praktyce np. zabytek.
• art. 141 k.w., gdy napis lub rysunek zawiera treści nieprzyzwoite.
• art. 67 k.w., jeżeli autor graffiti uszkodził publiczne ogłoszenie instytucji państwowej, samorządowej, artystycznej, rozrywkowej, sportowej lub organizacji społecznej.
• art. 74 § 1 k.w., jeżeli przez wykonanie graffiti uległy uszkodzeniu lub stały się nieczytelne napisy ostrzegające o niebezpieczeństwie dla życia lub zdrowia człowieka albo ogrodzenie lub inne urządzenie zapobiegające takiemu niebezpieczeństwu.

Kwalifikacja prawna graffiti może również zależeć od treści, które zawiera.

Graffiti a prawo karne – kwalifikacja zależy też od treści

W tym sensie otwiera się szeroka paleta czynów zabronionych, których może dopuścić się grafficiarz. Może to być na przykład publiczne nawoływanie m.in. do wyniszczenia w całości albo w części grupy narodowej, etnicznej, rasowej, politycznej, wyznaniowej lub grupy o określonym światopoglądzie (art. 126a k.k. w zw. z art. 118 § 1 k.k.), znieważenie Narodu lub Rzeczypospolitej Polskiej (art. 133 k.k.), obrażenie uczuć religijnych (art. 196 k.k.), zniesławienie (art. 212 § 1 k.k.), znieważenie (art. 216 § 1 k.k.), publiczne nawoływanie lub pochwalanie popełnienia przestępstwa (art. 255 k.k.), publiczne propagowanie totalitarnego ustroju państwa lub nawoływanie do nienawiści na tle różnic narodowościowych, etnicznych, rasowych, wyznaniowych albo ze względu na bezwyznaniowość (art. 256 § 1 k.k.), publiczne znieważanie grupy ludności albo poszczególnej osoby z powodu jej przynależności narodowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej albo z powodu jej bezwyznaniowości (art. 257 k.k.), a także znieważenie pomnika lub innego miejsca publicznego upamiętniającego zdarzenia historyczne lub osoby (art. 261 k.k.).

Dotarliście do tego miejsca? Gratuluję, że nie zniechęciła Was powyższa wyliczanka przepisów prawa karnego. Zainteresowanych tym obszarem zapraszam do artykułu „Odpowiedzialność karna za plagiat – co warto wiedzieć”.

Na zakończenie dla odmiany coś z innej dziedziny prawa, ale również z Krakowa, który od lat stara się panować nad malunkami w swojej otwartej przestrzeni.

Pionierska „Polityka Muralowa” w Krakowie

W 2022 r. Kraków wprowadził „Politykę Muralową”, aby uporządkować procedury tworzenia nowych murali i konserwacji już istniejących. Tym sposobem miasto chciało przeciwdziałać słabej jakości artystycznej i technicznej murali oraz nieposzanowaniu dla kontekstu miejsca. Miasto chce również unikać zagrożeń ze strony nadprodukcji murali – zarówno tych reklamowych, czyli komercyjnych, jak i tych służących za narzędzie prowadzenia rewitalizacji i partycypacji społecznej lub zapewnienia ochrony przed dewastacją.

Na straży tych zasad stoi Zespół ds. Murali. Jednym z jego głównych zadań jest przyjmowanie i opiniowanie wniosków dotyczących planowanych murali. W skład gremium wchodzą artyści, krytycy sztuki, kuratorzy wystaw, muzealnicy, badacze sztuki ulicznej, przewodnicy miejscy oraz przedstawiciele niektórych wydziałów i jednostek miejskich.

Mariusz Kusion

Podstawa prawna

• Ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 734, 1676, 1814, 1818, 1872).
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 383, 1818, 1872).
• Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 483).
• „Polityka Muralowa dla Krakowa”, https://bip.krakow.pl/zalaczniki/dokumenty/n/326732/karta.
• Zarządzenie nr 811/2022 Prezydenta Miasta Krakowa z dnia 31 marca 2022 r. w sprawie powołania zespołu zadaniowego pod nazwą Zespół ds. Murali, trybu i zakresu jego działania.

Fot.: YT, screenshot: Bombing With Sicoer. Graffiti documentary.