kreatywnie o prawie.

Jako podsumowanie 2025 r. wybrałem pięć orzeczeń polskich sądów wydanych w sprawach ważnych dla codziennej pracy twórców i działaczy kultury. Zapraszam do lektury i życzę Wam wspaniałego nowego roku!

Od razu uspokajam – żaden akt prawny nie wprowadził dotąd takiego zakazu, ale może to zrobić pracodawca lub zleceniodawca, np. uczelnia czy instytucja kultury. Sprawdźmy więc, z czym wiąże się zakaz stosowania sztucznej inteligencji w pracy kreatywnej i naukowej oraz konkursach artystycznych.

Krótko mówiąc, chodzi o pieniądze. Natomiast pośrednio – także o docenienie zawodu pisarza. Autorka pozycji „Chłopki. Opowieść o naszych babkach” rozważa złożenie pozwu przeciwko wydawnictwu, aby uzyskać wyższe wynagrodzenie odpowiednie do wielkiego sukcesu swojego dzieła. Jest to możliwe na podstawie tzw. klauzuli bestsellerowej w prawie autorskim. Ten przepis zmienił się zaledwie pół roku wcześniej. Wyjaśniam więc, na czym od strony prawnej polega cała sytuacja.

20 września 2024 r. weszła w życie rozległa nowelizacja ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Do tego tematu jeszcze wrócimy na blogu. Na początek przyjrzyjmy się tym zmianom, które mają wpływ na zawieranie z twórcami umów licencyjnych i o przeniesienie praw autorskich do ich utworów.

Instytucje kultury niekiedy prowadzą zajęcia poza swoją siedzibą, do czego – paradoksalnie – przyczyniła się również epidemia. Jako alternatywę dla spotkań online można zaproponować np. plenery malarskie czy spacery po okolicy, kiedy to kursanci pod okiem instruktora mają za zadanie wykonać fotografię na zadany temat, np. architektury miejskiej. Później efekty takiego „spaceru fotograficznego” są zwykle publikowane na fanpage danej instytucji lub w broszurach i pamiątkowych albumach. Mimo szeroko ujętego tzw. „prawa panoramy”, nie możemy jednak fotografować wszystkiego, a tym bardziej publikować.

14 września 2020 r. Muzeum Józefa Czechowicza w Lublinie poinformowało na swoim fanpage’u, że znaleziono u nich kilkanaście nieznanych wierszy Mirona Białoszewskiego. Co więcej, są nagrane na taśmie magnetofonowej podczas wieczoru autora, który odbył się w muzeum 8 kwietnia 1976 r. Czyta je sam poeta (!).

Pracownicy naukowi uczelni, Polskiej Akademii Nauk i doktoranci mogą podejmować aktywność gospodarczą poza alma mater. Obowiązują ich jednak pewne ograniczenia. W niektórych (nie wszystkich) przypadkach będzie wymagana zgoda przełożonych. Jeżeli naukowiec już podejmuje dodatkowe zatrudnienie lub zakłada własną firmę, zazwyczaj wykorzystuje w tym zakresie wiedzę uzyskaną dzięki pracy naukowej. Jest to jedna z form komercjalizacji wiedzy. Z dzisiejszego artykułu dowiecie się nie tylko o tym, jak zadbać o prawa autorskie naukowca, ale również, na czym polega praca zdalna w czasie epidemii.

Nie przypadkiem w tytule ustawy z 4 lutego 1994 roku – najważniejszej ustawy regulującej prawo autorskie w Polsce – pojawia się tuż obok „praw autorskich” zwrot „…i prawach pokrewnych” (pełna nazwa ustawy to „ustawa o prawie autorskim I prawach pokrewnych”). Czy zwróciliście kiedyś na to uwagę? Dlaczego ustawodawca zdecydował się oddzielić prawa pokrewne od praw autorskich? Czy są to dwa odrębne rodzaje praw? O tym wszystkim w dzisiejszym artykule.

Ze zjawiskiem ghostwritingu można spotkać się wszędzie – od autobiografii celebrytów po przemówienia polityków, od rapu po prace dyplomowe pisane na zamówienie. Właśnie – zamówienie… Zamawiający płaci, aby móc podpisać się pod cudzym utworem, nawet jeśli jego wkład był znikomy lub żaden. Natomiast faktyczny autor godzi się zostać anonimowym „widmem” w zamian za wynagrodzenie i zobowiązanie do zachowania poufności. Układ jest prosty i niemoralny, ale czy również nielegalny? Tak, choć szczegóły takiego „układu” budzą dyskusje, kto za co odpowiada – finansowo, wizerunkowo, cywilnie lub karnie. Tworzysz lub zamierzasz tworzyć na zlecenie teksty i hasła reklamowe, nazwy produktów, infografiki, scenariusze, foldery, prelekcje itd.? Ten tekst jest dla Ciebie. Sprawdź, w jaki sposób „przypadkiem” nie zostać ghostwriterem oraz z czym wiąże się taka praca.

Kiedyś podczas szkolenia trener oświadczył nam, że właśnie wykonaliśmy jego “autorskie ćwiczenie” i w związku z tym prosi, aby go… nie rozpowszechniać. A jeśli już musimy, to koniecznie należy podać przy tym jego nazwisko. Czy jest to dobry (i legalny) sposób na ochronę swoich praw i interesów? Może lepiej opatentować swoje metody pracy, skoro są dla nas tak ważne? Czy można samodzielnie wykorzystać w ramach szkoleń lub sesji coachingowych cudze metody oparte np. na scenariuszach ćwiczeń i grach, kartach z pytaniami i symulacjach?

Piszesz pracę dyplomową? Musisz wiedzieć, że Twoja praca z pewnością będzie zweryfikowana pod względem plagiatu. Dotąd uczelnie stosowały w tym celu różne programy antyplagiatowe. Zasady sprawdzania prac dyplomowych pod kątem plagiatu zmieniły się wraz z początkiem roku akademickiego 2018/2019. Teraz wszystkie pisemne prace dyplomowe, jeszcze przed obroną, muszą zostać sprawdzone przez Jednolity System Antyplagiatowy (JSA).
Dlaczego zdecydowano się na takie rozwiązanie? Jakie konsekwencje grożą naukowcom i absolwentom z powodu wykrycia w ich pracach plagiatu? I w jaki sposób działa Jednolity System Antyplagiatowy? O tym wszystkim w dzisiejszym artykule.

W pierwszej części tego artykułu pt. Trener i jego prawa autorskie do materiałów szkoleniowych przybliżyłem zasady, na jakich trenerzy mogą korzystać z cudzych ćwiczeń i metod prowadzenia zajęć oraz z grafik, filmów lub tekstów. Pisałem również o tym, co zrobić, gdy zleceniodawca żąda „udostępnienia” mu skryptu albo całej prezentacji ze szkolenia.
Co jednak w sytuacji, gdy zamawiający szkolenie lub jego uczestnik chce udostępnić w Internecie nagrania lub fotografie z zajęć? Kto powinien wyrazić na to zgodę? A może jako trener masz w zwyczaju obdarowywać swoich kursantów kserokopiami różnych publikacji, niekoniecznie własnego autorstwa?
W obu przypadkach wskazana jest duża ostrożność. Na ile duża? W dzisiejszym artykule przyjrzymy się tej stronie pracy trenera.

W zjawisku autoplagiatu ogniskują się reguły etyki zawodowej i rzetelności naukowej z przepisami prawa autorskiego. Tymczasem w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych słowo „autoplagiat” nie pojawia się ani razu. Wcale nie przeszkadza to jednak temu terminowi w zawrotnej karierze począwszy od lat 90. Natomiast niejedna już kariera i praca naukowa została przerwana właśnie przez zarzut popełnienia autoplagiatu. Powinni o tym pamiętać studenci, oddając ten sam lub lekko zmodyfikowany referat na zaliczenie kilku przedmiotów, jak również pracownicy naukowi, którzy myślą o awansie i w tym celu sztucznie mnożą swój dorobek.

Święta Bożego Narodzenia coraz bliżej. Nic dziwnego, że w galeriach handlowych coraz częściej można zobaczyć stoiska z „artystycznym pakowaniem prezentów”. Będąc kilka dni temu w jednej z krakowskich galerii handlowej na widok takiego stoiska pomyślałem, że skoro „artystyczne”, to może również… autorskie? Czy sposób opakowania prezentu lub sam wzór papieru pakowego może być objęty prawem autorskim? O tym w dzisiejszym, przedświątecznym artykule. Zapraszam do lektury.

W dzisiejszym artykule chcę rozwinąć jeden z zasygnalizowanych wątków i wyjaśnić, co miałem na myśli stwierdzając, że „promotor może być uznany wyjątkowo za współautora pracy dyplomowej swojego studenta/doktoranta, o ile wniesie do niej twórczy wkład”. Pisałem o tym w artykule pt. „Komu przysługują prawa autorskie do pracy dyplomowej”. W praktyce bowiem przynależność praw autorskich do prac dyplomowych i zaliczeniowych wywołuje duże emocje oraz spory. Często pytacie o to, komu rzeczywiście przysługują prawa autorskie do pracy dyplomowej – tylko studentowi czy również promotorowi pracy dyplomowej? To z kolei przekłada się na realne skutki służbowe dla pracowników naukowych i problemy w komercjalizowaniu wiedzy… Czas najwyższy wyjaśnić temat krok po kroku. Gotowi?

W pierwszej części artykułu pt. “Tłumaczenie według przepisów prawa autorskiego” pisałem o tym, kiedy tłumaczenie stanowi osobny utwór (tzw. opracowanie) i jest objęte prawem autorskim tłumacza oraz kiedy jest konieczna zgoda autora tłumaczonego na korzystanie z translacji jego utworu.
W dzisiejszym tekście przedstawiam najważniejsze wątki, na które należy zwrócić uwagę, w każdej umowie zawieranej z tłumaczem. Niezależnie, czy mowa o przekładzie artykułu naukowego, pracy dyplomowej lub poezji. Niezależnie również od tego, czy chodzi o tłumaczenie uwierzytelnione, zwykłe, profesjonalne lub amatorskie. Ważne jest, aby uregulować w umowie m.in. stopień modyfikacji tekstu pierwotnego oraz to, komu będą przysługiwać prawa autorskie do gotowego tłumaczenia. Wszystko po to, aby tłumacz, zamawiający przekład i autor utworu tłumaczonego uniknęli wzajemnych pretensji.

Słyszeliście o pościeli patriotycznej? Może chcecie komuś sprezentować (lub zaprojektować) bluzę czy kubek z motywem polskiej flagi lub herbu województwa? Prawo wyraźnie zakazuje umieszczania symboli państwowych – i tylko państwowych – na przedmiotach przeznaczonych do obrotu handlowego. Przynajmniej co do zasady. Czy wiąże się to z prawami autorskimi? Po części tak, mimo że same symbole państwa… nie są objęte ochroną prawa autorskiego. Skomplikowane? Zdecydowanie tak. Dlatego powstał ten artykuł, z którego artyści, publicyści, naukowcy i handlowcy dowiedzą się na jakich zasadach mogą wykorzystywać symbole, od narodowych po lokalne. A więc, jaki znak Twój?

Tworzysz napisy do filmów? Wykorzystujesz tłumaczenia literatury pięknej, a może naukowej? Mam nadzieję, że uzyskałeś na to zgodę twórcy pierwotnego utworu. Jeśli nie, zdecydowanie polecam Ci ten artykuł. Dowiesz się z niego, jakich jeszcze innych błędów nie popełniać, co powinno znaleźć się w takim zezwoleniu oraz kiedy translacja utworu jest chroniona prawem autorskim.

Jesteś trenerem i przygotowujesz różne materiały na swoje szkolenia? Może korzystasz z ćwiczeń, grafik, filmów lub tekstów, znalezionych w Internecie? Twój zleceniodawca żąda przekazania skryptu ze szkolenia? A może sam zdobywasz wiedzę podczas szkoleń i chciałbyś wykorzystać materiały, uzyskane od trenera? W pracy trenerskiej warto dbać o własność intelektualną. W przeciwnym razie łatwo stracić wiarygodność lub pieniądze, albo odnaleźć swoje utwory w cudzej prezentacji. Jeśli odpowiedź na przynajmniej jedno z podanych pytań jest twierdząca, dzisiejszy artykuł jest Ci zdecydowanie potrzebny. Zapraszam do lektury.

Prawdopodobnie już w I wieku n.e. poeta Marcjalis po raz pierwszy nazwał słowem plagium (oznaczającym ponowne bezprawne zniewolenie wyzwolonego człowieka) zachowanie Fidentinusa, który recytował jego utwory, podając się… za ich autora. Skoro takie niechlubne „tradycje” są podtrzymywane do teraz, tym bardziej warto zastanowić się, jakie skutki prawne grożą dziś za popełnienie plagiatu. Krótko mówiąc – cywilne, zawodowe i dyscyplinarne. W tym artykule przybliżę zasady odpowiedzialności karnej. Okazuje się bowiem, że plagiat może stanowić przestępstwo zagrożone karą grzywny, ograniczenia wolności, a nawet pozbawienia wolności do 3 lat. Wiele osób nierzadko ma wątpliwości, kogo zawiadomić o przestępstwie plagiatu, z czym to się łączy i czy w ogóle istnieje taki obowiązek… Zatem, wyjaśnijmy problem krok po kroku.